Календар

Април
п
в
с
ч
п
с
н
 
1
2
3
4
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
             

Саботен Програм

Воис Мастер курс

Календар

Гаурабда 531

Харе Кришна
Маха - Мантра

Сфаќањето на Бог според школата на Шри Чаитанја

Есеј од М-р Александар Ускоков

Како и сите други школи на веданта, школата на Чаитанја мора да одговори на две клучни прашања: (1) Каква е природата на Бога, дали тој е некакво безобличие како што смета Шанкара или пак во него, а оттука и во светот, има некакво разнообразие? (2) Каква е природата на неговиот однос со светот, односно во која смисла е тој ефициентната и материјалната причина на светот? Клучот на одговорите на овие две прашања се извлекува не од Упанишадите, туку од две строфи од Пураните, првата од „Бхагавата Пурана“ а втората од „Вишну Пурана“, и ова излагање ќе биде сосредоточено врз нив.

1. „Познавачите на стварноста ја нарекуваат таа неподелена свест Брахман, Параматма и Бхагаван.“  Оваа единаесетта строфа од втората глава на првото пеење на „Бхагавата Пурана“ всушност е суштината на теолошката онтологија на школата на Чаитанја. Впрочем, најважната книга на школата, огромните „Шест сандарбхи“ на Џива Госвами , претставува експозе на она што е кажано во неа.

Конечната стварност, битието, всушност е една неизделена суштина која по својата природа е свест. Меѓутоа, оние кои ја знаат или спознаваат таа стварност ја спознаваат на различни начини. Некои ја спознаваат како суштината на сето постоење, впрочем како самото постоење, кое – како постоење – е она од што сè е сочинето, исто секаде, без какви било разлики во себе. Со современата терминологија, би можеле таа стварност да ја опишеме како „Богот на филозофите“, битието. Други ја разбираат во смисла на нејзиниот однос со светот. Погледнато од тоа стојалиште, за неа може да се каже дека е создател на светот, дека знае сè што се случува во него и дека на некој начин управува со тие случувања. Овој аспект на „апсолутната вистина“, како што ја нарекува Прабхупада, можеме да го наречеме „Богот на теолозите“. Но, таа стварност може да се разбере и како предмет на обожување, личност со која може да се воспостави личносен однос, кој може да биде однос на восхит и стравопочит, па оттука однос на дистанцирана контемплација, но и однос на блискост и размена на љубов. Овој аспект би можеле да го наречеме „Богот на верниците“. Она што строфата го нагласува и врз што Џива Госвами ја заснова целата своја теза е дека тоа не се три различни или противречни нешта, туку една иста стварност, неизделена свест, која се разликува „само по збор“, односно добива различни имиња според разликите на нејзиното познание.

Како станува збор за едно нешто? Примерот кој го дава Прабхупада е перцепцијата на една планина.  Гледајќи ја планината од далечина, ние ќе забележиме само некаква безразлична маса, која – доколку сме далеку – нема ни некаква строго одредена боја. Ако се доближиме, таа ќе добие некаков поодреден облик и ќе забележиме дека е зелена. Кога, пак, ќе се качиме на неа, пред нас се отвора цел еден свет на разнообразие – дрвја од разни видови, луѓе, џбунови, трева, разноразни животни, птици, потоци, езерца... Уште еден интересен пример е музиката. Да претпоставиме дека сме на некоја оперска премиера. Ако по вокација сме физичар опседнат со акустиката или науката за брановите, ние звукот на операта можеме да го примиме и разбереме просто како брановидно движење во просторот, кое по таа своја структура е сосема еднообразно и има строго „монистичка“ природа: музиката и песната се само бранови во просторот и никако нешто друго. Па сепак, ние овие бранови ги разбираме и поинаку. Тие имаат строго одреден облик, на пример на некоја хорска делница, кој иако сосема дефиниран и одреден, значи ограничен и локализиран, сепак е сеприсутен, ја проникнува целата сцена и гледалиштето. Но фактот што хорската делница има строго одреден облик не значи дека ние тој облик ќе го разбереме исто. Доколку не сме музички образовани и присуствуваме на операта од некакви општествени, статусни или слични причини, таа нам ќе ни биде здодевна. Иако ќе ги восприемаме нејзините облици (музика, хорско или соло пеење...), голем дел од неа ќе испуштиме поради отсуство на умот, а и она што ќе го фатиме нема да ни значи многу.  Но, ако сме музички образовани и навистина заинтересирани за следење на операта, не само што ќе ја следиме со интерес и задоволство, туку таа во нас ќе разбуди и одредени чувства. Таа во секој случај е исто нешто за секој од нас, но ние ја примаме на различни начини и во различно расположение.

Истото начело важи и при познанието на Бог или апсолутната вистина. Има духовници кои, одрекувајќи се од сите интереси за световното и за сето материјално задоволство кое им е достапно на живите суштества во светот, од тревката до демијургот Брахма, се посветуваат на негување знаење за таа апсолутна вистина, ја спознаваат нејзината суштинска природа на чисто постоење, свест и блаженство и, увидувајќи дека и тие самите ја споделуваат истата природа, се поистоветуваат со неа. Ова познание на апсолутот е познание на неговата општа природа која не пројавува какви било разлики меѓу енергијата и поседникот на енергијата и се нарекува познание на Брахман. Оние кои го разбираат апсолутот на тој начин не можат да разберат дека тој може да биде недвојствен а сепак да има свое изделено постоење со сè што му е својствено на таквото постоење – облик, име, особини и така натаму – исто како што оној што нема уво за музика нема да види разнообразие во неа.

Истата таа апсолутна вистина се пројавува во некаков посебен облик и со име и особини пред оној верник или посветеник кој препознава разлика меѓу енергијата и изворот на енергијата, исто како во случајот на љубителот на музиката кој е кадарен да повлече разлика меѓу музиката како брановидно движење во просторот и музиката како некакаква особена форма која може да се разбере и која може да предизвика чувства. Кога Бог се познава како обдарен со сите благодатни особини, со сите енергии и сите моќи и како изворот и ризницата на сите односи, тоа познание на Бога е познание на неговиот аспект на Бхагаван. Кога Бог се познава како оној кој се грижи за создавањето и функционирањето на материјалниот свет, како неговиот управител, тоа познание е познание на неговиот аспект на Параматма или Наддуша.

Џива Госвами ова го објаснува и со едно дефинирање на Бога кое многу наликува на Аристотеловото расудување за супстанцијата и акциденциите. Брахман е неопределениот објект кој ние како таков можеме да го разбереме само поимно, а кој во стварноста никогаш не е неопределен. Под неопределен предмет (viçeñya, она што е одредливо, на кое може да му се припишуваат атрибути) Џива Госвами има предвид нешто налик на Аристотеловата втора супстанција, односно видот и родот. Тука за пример нека ни служи розата. На тој неопределен предмет можат да му се предицираат својства или атрибути (viçeñaëa), кои се како Аристотеловите акциденции. За нашиот пример, тоа нека биде жолтата боја. Кога на неопределениот објект му се предицирани атрибути, тој станува определен, стварен објект (viçiñöa), Аристотеловата прва супстанција. Во нашиот пример, тоа е жолтата роза. Иако разумот веројатно ќе нè доведе во искушение да помислиме дека неопределениот објект има онтолошко предимство над определениот затоа што е општ, тој во суштина (1) е умствен концепт затоа што е само начин на разбирање на определениот објект, апстрахирање од неговата одреденост, и (2) може да биде само подреден затоа што е нецелосен. И не е случајно што Аристотел ќе го нарече втора супстанција, наспроти определениот кој е прва. Слично е и со Бог. Иако поради општоста можеби ќе сме склони да помислиме дека Брахман би требало да е највисокиот аспект на Бога, Брахман е всушност подреден на аспектот на Бхагаван затоа што Бхагаван – покрај тоа што е неподелената свест по природа вечна и блажена – во крајна линија претставува апстрахирање од суперлативните особини на Бога заради утврдување на она што нам ни е заедничко или општо со него. И сега збор-два за овие три аспекти на Бога.

Брахман е, како што кажав погоре, Бог онака како што го разбира апофатичката теологија; тоа е Бог кому му се одрекуваат сите атрибути кои ги имаат световните суштества затоа што тој не е световен по природа. Тој е непројавен, вон рамките на времето благодарение на што е нероден, не старее и не пропаѓа, не е подложен на мерење или какво било друго ограничување. Бидејќи е единствена неделлива целина, за него се вели дека нема раце, нозе или каков било друг орган кој – во вообичаеното постоење – е орган кој поединецот го има благодарение на односот на допир или спој а не на односот на природеност.  Доколку за него може да се каже нешто афирмативно, тоа би било дека е вечен, причината на сè за која друга причина не постои, она што проникнува и опфаќа сè и претставува врховната основа, подлежечкото на сè. Се нарекува Брахман затоа што е голем, всушност неограничен, и затоа што ги прави и другите нешта големи, силни, им дава постоење, „ги промовира“. „Зошто се нарекува Брахман? Затоа што секогаш се шири и ги прави другите големи.“

Што се однесува до аспектот на Бхагаван, фактот што за Брахман се вели дека е без особини всушност е негација на особините кои ги поседуваме ние и останатите живи суштества и физички нешта во материјалниот свет. Тоа не значи и дека Бог нема духовни обележја или дека во него нема разнообразие. Вообичаено е, на пример, Упанишадите да го опишуваат во противречни термини: слуша и гледа сè иако нема очи и уши, неподвижен е а побрз од умот и ветрот, нема раце и нозе а граба и трча... Џива Госвами вели дека Бог несомнено нема сетила како нашите, но има свои духовни сетила и органи. Тие од нашите се разликуваат по тоа што не стојат со Бога самиот во однос на врска или допир, како кај нас, туку во однос на природеност, како што бојата му е природена на цветот. Благодарение на тоа Бог ја задржува својата непроменливост, sine qua non за поимот за Бог. Згора на тоа, тие негови сетила и органи се мултифунционални, поточно омнифункционални. Тоа значи дека Бог, како единствена целина несоставена од делови, може да јаде со своите очи или да мириса со своите нозе. Кога би претспоставиле дека Бог нема облик, сетила и органи, би се поставило прашањето од кај ни се тие тогаш нам? Оти, во каузалноста би требало да важи начелото дека не можеш да го дадеш она што го немаш, барем во потенција. А Бог е, нели, чиста актуалност, оствареност, а не потенција. Постулирајќи го односот на природеност и омнифункционалноста, сампрадајата (традицијата или ученичкиот след) на Чаитанја на еден оригинален начин успева да ја сочува и Божјата непроменливост и неговиот статус на архетип или урнек на сето пониско, од него изведено постоење.

Самиот збор bhagavän значи значи оној кој поседува некаква раскош. Што се подразбира под „раскошите“ кои Бог ги поседува како Бхагаван, тоа го дознаваме од „Вишну Пурана“: „Шесте раскоши се целосното господство, сила, слава, убавина, знаење и неврзаност.“  Станува збор за шест категории особини под кои би можеле да го подведеме сите доблесни или благотворни особини. Оној кој ги има овие особини во целост и пречистено, за разлика од нас кои ги имаме делумно и „извалкани“ со ним противречни особини, најдобро ќе го опишеме со изразот „сепривлечен“. И Прабхупада на безброј места тврди дека овој израз најдобро ја опишува Божјата природа: Бог е оној што, благодарение на своите суперлативни и трансцендентни особини, ги привлекува сите, знаеле тие или не. Нештата кон кои луѓето тежнеат во светот можеме да ги поделиме во категориите на (1) власт и господарство, (2) влијание посредно и непосредно, (3) слава, во смисла на зборови (писатели, поети), ум (филозофи, научници) и тело (убавици, спортисти), (4) убавина, (5) знаење и (6) спокој, кој се должи на неврзаност за нештата и појавите или рамнодушност кон нив. Бог ги има овие особини во бескрај и во чист облик и затоа тежнеејќи кон нив човек всушност тежнее кон Бога. Затоа тој е сепривлечен.

Бог покрај тоа поседува три енергии: духовната, од која се сочинети нештата во сферата на трансценденцијата, материјалната, од која се сочинети нештата во материјалниот свет, и граничната, која всушност сме ние – духовни атоми кои поради својата ситност можат да се најдат под влијание или на духот или на материјата.

Бог е обдарен и со сите моќи кои се потребни за делување, пред сè свест, сила и активност. За Божјите енергии и моќи повеќе во следниот пододдел. Конечно, Бог е и отелотворение и жижата на сите односи. Пет се главните односи кои душата може да ги има со него: неутралност или стравопочит; служење; пријателска љубов, филија; родителска љубов; еротска но несетилна љубов. Сепак, ова нè носи непосредно во религиозната естетика на школата, а таа за оваа теза не ни е потребна.

Конечно, иако Бог во потполност ги поседува сите благодатни особини, за создавањето и одржувањето на светот тој не мора сите и да ги пројави. За тие две цели доволни му се семоќта, сезнајноста и сеправедноста. Бог кој ги пројавува моќите кои се потребни за неговиот однос со светот – тоа е Божјиот аспект на Параматма или Наддуша. Таа Наддуша има три облици. Првиот е обликот во кој го создава светот, односно ги положува душите во материјата како матка и на тој начин ги создава безбројните вселени на пространото духовно небо, кои во споредба со тоа небо се како зрнца синап. Во вториот облик тој влегува во вселената како космичката душа и се грижи за нејзиното одржување. Конечно, во третиот облик влегува во срцата на сите живи суштества како свидетел и одобрувач, односно како разделувач на кармата. Наддушата обично е позната под имињата Вишну и Нарајана, додека целосната пројава на Бога, Бхагаван, е Кришна.

Кратки статии

Бог? Кој е Тоа?

Што значи бхакта или ваишнава?

Зошто се кравите свети?

Колумни

PDF преэентации